Sosyal medya kullanımı giderek artıyor ve ciddi bir bağımlılığa dönüşmüş durumda. Türkiye’de haftalık sosyal medya kullanım süresi ortalama 25 saate ulaşırken, bu oran dünya ortalaması olan 19 saatin üzerinde.
Sosyal medya ve mesajlaşma uygulamaları kullanımında WhatsApp, YouTube ve Instagram öne çıkıyor. Erkekler arasında bu uygulamaların kullanım yaygınlığı kadınlara kıyasla biraz daha yüksek.
Bir asrı aşkın süredir bağımlılıklarla mücadele eden Türkiye Yeşilay Cemiyeti, toplumsal bilinci artırmak ve bu mücadelede bilimsel bir yol haritası oluşturmak amacıyla yürüttüğü araştırmalarına bir yenisini daha ekledi.
Daha önce “Bağımlılıkların Ekonomiye Maliyeti”, “Kumar Raporu” ve “Tütün Raporu”nu kamuoyuyla paylaşan Yeşilay, bu kez Sosyal Medya Araştırma Raporu’nu açıkladı.
Türkiye genelinde 1.195 katılımcının dahil olduğu araştırma, sosyal medya kullanımının bağımlılık boyutunu çok yönlü olarak ele alarak politika yapıcılar, eğitimciler ve aileler için önemli bir referans niteliği taşıyor.
Rapora göre; katılımcıların %70’i günde 3 saat ve üzeri sosyal medya kullandığını belirtirken, kullanıcıların önemli bir kısmının sosyal medyayı duygusal bir kaçış mekanizması olarak tanımladığı görülüyor.
Araştırma bulguları, sosyal medyada geçirilen sürenin artmasıyla birlikte ilişki başlatma, stresle başa çıkma, plan yapma gibi yaşam becerilerinin olumsuz etkilendiğini ortaya koyuyor.
Raporda, özellikle genç kullanıcıların zararlı içeriklere maruz kalma riskinin yüksek olduğuna dikkat çekiliyor. Kullanıcıların %30’u sosyal medya platformlarında kumar ve bahis içerikleriyle karşılaştığını, %20’si ise tütün ve alkol içeriklerine maruz kaldığını ifade ediyor.
Ayrıca 12–19 yaş arası gençlerin, uyuşturucu içerikli paylaşımlara maruz kaldıkları günlerde madde kullanım risklerinin 30 kat arttığı belirtiliyor.
Araştırma, sosyal medya bağımlılığının alışkanlığın ötesinde duygusal düzenleme, kaçış ve ödül mekanizmalarıyla beslenen bir döngü olduğunu ortaya koyuyor.
Katılımcıların önemli bir kısmı sosyal medyayı bırakma girişimlerinde başarısız olduğunu ifade ederken, mutluluğu sosyal medyada arayanların oranının da yüksek olduğu görülüyor.
Diğer yandan kullanıcıların %58’i bağımlılığı özendiren içeriklerden rahatsız olduğunu belirtirken, bu durum toplumsal farkındalık ihtiyacını açıkça ortaya koyuyor.
Yeşilay Danışmanlık Merkezi (YEDAM) verilerine göre, internet bağımlılığı başvurularının önemli bir bölümünü sosyal medya kullanıcıları oluşturuyor, danışanların büyük çoğunluğu akıllı telefonlarını temel olarak sosyal medya uygulamalarına erişmek amacıyla kullanıyor.
Sosyal medya bağımlılığı nedeniyle YEDAM’a başvuran bireylerin kullanım süreleri ve bağımlılık belirtilerinin farklı zaman dilimlerinde izlendiği, ortalama 6 saat olan kullanım süresinde bir yıllık takip sonucunda belirgin bir düşüş sağlandığı ifade ediliyor.
Yeşilay Genel Başkanı Doç. Dr. Mehmet Dinç, davranışsal bağımlılıkların toplum için çok ciddi bir tehdit oluşturduğuna dikkat çekerek, Yeşilay olarak, önleme, rehabilitasyon ve savunuculuk alanlarında bütüncül bir yaklaşımla çalıştıklarını söyledi.
Bu süreçte, mevcut durumun bilimsel zeminde tüm boyutlarıyla tespit edilmesini ve doğru şekilde anlaşılmasını önemsediklerini dile getiren Dinç, “Politikaların ise insanımız için etkili, uygulanabilir ve çözüm odaklı olmasına özellikle dikkat ediyoruz. Bu nedenle hem problemin bilimsel olarak ortaya konulması hem de çözüm odaklı önerilerin geliştirilmesi amacıyla kapsamlı raporlar hazırlıyoruz” dedi.
Dinç, şöyle devam etti: "Kullanıcıların yüzde 30'u kumar bahis, yüzde 20'si tütün alkol içerikli reklama maruz kalmış. Araştırmamızda bu reklamları izleyen çocukların yüzde 58'i içeriği değiştiriyor. Yüzde 43'ü ise platform üzerinden bu durumla ilgili şikayette bulunuyor. Yüzde 13'ü resmi kurumlara şikayet ediyor. Ama bizi en çok endişelendiren bir rakamla karşı karşıyayız.
Gençlerimizin yüzde 12'si ise kumar, bahis ve tütün reklamlarını pasif olarak izlemeye devam ediyor. Yüzde 12 azımsanacak, göz ardı edilecek bir rakam değil. O yüzden bu noktada yaşam becerileri dediğimiz hayır deme, öz kontrol, stresle başa çıkma, duygu yönetimi gibi becerilerin kazandırılması noktasında öncelikli adımların atılması çok kritik öneme sahip.”
Dinç, sosyal medyanın kontrolsüz ve yoğun kullanımının özellikle gençler başta olmak üzere toplumun farklı kesimlerinde bağımlılık riskini artırdığına işaret ederek, şu önerilerde bulundu:
“Bu nedenle dijital okuryazarlık eğitimlerinin yaygınlaştırılması büyük önem taşıyor. Aynı zamanda sosyal medya kullanımına yönelik minimum yaş sınırının belirlenmesi ve zararlı içerik ile reklamların daha etkin biçimde denetlenmesi gerektiğini her fırsatta vurguluyoruz.
Gençlerimize yönelik hedef odaklı önleme programlarını güçlendirmeli ve sosyal medya kullanımının etkilerini bilimsel olarak izleyebileceğimiz bağımsız bir davranışsal bağımlılıklar araştırma merkezini hayata geçirmeliyiz.”
Türkiye Sosyal Medya Araştırma Raporunun ortaya koyduğu çarpıcı rakamlar:
Türkiye’de sosyal medya kullanımı oldukça yaygın olup, katılımcıların yaklaşık %70’inin sosyal medya platformlarında günde 3 saat ve üzeri zaman geçirdiği; kullanımın büyük ölçüde mobil cihazlar üzerinden (%98,9) gerçekleştiği görülmektedir.
Sosyal medya kullanımında WhatsApp (%83,1), Instagram (%66,9) ve YouTube (%53,3) öne çıkmaktadır.
Kadın katılımcılar, WhatsApp ve Instagram’ı erkeklere kıyasla daha sık kullanırken YouTube kullanım oranları iki cinsiyet arasında benzerlik göstermektedir.
Sosyal medya kullanımın temel motivasyonları arasında gündemi takip etme ve bilgi alma (%54,6), eğlence ve zaman geçirme (%52,8) ve sosyal bağlantı ve iletişim kurma (%51,0) yer almaktadır.
Katılımcıların, sosyal medya platformlarında özellikle kumar/bahis içerikleri (yaklaşık %30) başta olmak üzere tütün ve alkol içeriklerine (yaklaşık %20) oldukça sık oranda maruz kaldıkları görülmektedir.
Bağımlılık yapıcı madde ve davranışların özendirildiği içeriklerle oldukça sık karşılaşan katılımcıların oranları %18 ila %30 arasında değişmekte iken katılımcıların yaklaşık beşte biri sosyal medya platformlarında tütün ürünlerinin ve alkollü içeceklerin satıldığı içeriklere denk gelmektedir.
Katılımcılar genelde, bağımlılık yapıcı madde ve davranışların yer aldığı içerikleri görmezden gelmekte veya platformun kendisine şikâyet etmektedir. Ancak katılımcıların büyük çoğunluğu bu tür içeriklerin denetlenmesi gerektiğini düşünmektedir.
Sosyal medya kullanıcılarının önemli bir kısmı sosyal medyayı aşırı düşünme, kullanım isteğinde artış ve sorunlardan kaçış amacıyla kullanma gibi davranışlar sergilediğini ifade etmektedir. Ayrıca katılımcıların %22,34’ü kendini iyi hissetmek amacıyla sosyal medyayı sıklıkla kullandığını, %50,88’i ise bunu zaman zaman yaptığını belirtmektedir.