Dünyada her yıl 3 milyondan fazla çocuk açlıkla bağlantılı nedenlerle hayatını kaybederken, milyarlarca insan da açlıkla mücadele ediyor. Hal böyleyken, her yıl dünyada üretilen gıdaların yaklaşık 3'te biri yani 1,3 milyar tonu israf ediliyor. Bu durum küresel ekonomiye yaklaşık 1 trilyon dolara mal oluyor.
Birleşmiş Milletler (BM) raporuna göre; gıda israfının % 61’i hane halkı düzeyinde gerçekleşirken, % 26’sı gıda hizmetlerinde ve % 13’ü ise perakende aşamasında yaşanıyor.
Gıda israfı, sadece gelişmiş ülkelerde değil, gelişmemiş ve gelişmekte olan tüm ülkelerde küresel bir sorun olarak ortaya konuluyor. Tüketici düzeyinde hazır haldeki tüm gıdanın % 17’si hiç dokunulmadan çöpe gidiyor.
Dünyada bir tarafta sıfır atık ve gelinen nokta konuşulsa da maalesef gıdanın plansız üretimi ve bilinçsiz tüketimi, gezegenimizin sınırlı kaynaklarını tüketiyor.
Sürdürülebilir ve yenilenebilir gıda sistemleri kurmak için en büyük fırsatın gıda kaybı ve israfını ortadan kaldırmak, azaltmak ve tüketim alışkanlıklarını değiştirmekten geçtiği belirtiliyor.
Gıda kaybı ve israfı, tarladan atık alanına kadar bir bütün olarak ele alınması gereken bir mesele. Dünyada her yıl üretilen gıdaların 3’te 1’i israf ediliyor. Bunun bunun %40’ı otel ve restoranlar dahil olmak üzere toplu tüketim yerlerini de kapsayan perakende işletmelerden kaynaklanıyor.
İsraf edilen gıdalar, küresel sera gazı emisyonunun %10’unu oluşturuyor. Ayrıca küresel su kaynaklarının yaklaşık dörtte birini kullanıyor.
Gıda kayıp ve israfını önlemek ve azaltmak; küresel gıda sistemimizin çevresel etkisini azaltmanın ve tarımsal üretimi artırmadan hem açlık tehlikesi yaşayanlar hem de artan nüfus için gıdaya erişimi artırmanın en kolay ve en etkili yollarından biri olduğu ifade ediliyor.
Türkiye’de de ne yazık ki gıda israfı ciddi boyutlara ulaştı. Ülkemizde kişi başına yılda ortalama 102 kilogram gıda çöpe gidiyor. Toplamda bakıldığında ise her yıl yaklaşık 23 milyon ton gıda israf ediliyor.
Bu israfın en büyük kısmını meyve ve sebzeler oluşturuyor. Üretilen meyve ve sebzenin yaklaşık yüzde 35’i, tüketiciye ulaşamadan ya tedarik zincirinde kayboluyor ya da doğrudan çöpe gidiyor.
İsrafın en yoğun görüldüğü alanlar ise haneler, hizmet sektörü, perakende noktaları ve dağıtım süreçleri. Özellikle hasat, depolama ve lojistik aşamalarındaki plansızlıklar ile teknik eksiklikler kayıpları artıran başlıca nedenler arasında yer alıyor.
Türkiye’de ekmek israfı da dikkat çekici seviyede. Her gün yaklaşık 12 milyon ekmek çöpe atılırken, bu rakam yıllık bazda 4 milyar 380 milyon adede ulaşıyor.
Öte yandan veriler, israfın yalnızca yüzde 5 oranında azaltılması durumunda bile ekonomide milyarlarca liralık tasarruf sağlanabileceğini ortaya koyuyor. Bu tasarrufun, yaklaşık 900 bin ailenin bir yıllık geçimini karşılayabilecek büyüklükte olduğu belirtiliyor.
Uzmanlar, israfın önüne geçmek için basit ama etkili şu önerilerde bulunuyor: “İhtiyaçtan fazla alışveriş yapılmaması, gıdaların uygun koşullarda saklanması, uzun süre muhafaza için derin dondurucu kullanılması, ekmeğin dilimlenerek tüketilmesi ve bayatlayan ekmeklerin farklı şekillerde değerlendirilmesi bu öneriler arasında yer alıyor.”
Dünya genelinde insanlar için üretilen gıdanın yaklaşık üçte biri, yani yıllık 1,3 milyar tonluk devasa bir miktar ya tedarik zincirinde kayboluyor ya da tüketici aşamasında israf ediliyor.
Bu tablo, hem ekonomik kayıpları büyütüyor hem de açlıkla mücadeleyi zorlaştırıyor.
Çin, toplam gıda israfında açık ara önde bulunuyor. 2024 verilerine göre ülkede yıllık israf 108 milyon tonu aşarken, kişi başına düşen miktar yaklaşık 76 kilogram seviyesinde.
Hindistan’da yıllık gıda israfı 78 milyon tonun üzerine çıkıyor. Kişi başına düşen miktar ise yaklaşık 54 kilogram.
Pakistan’da yıllık toplam israf 31 milyon ton civarında. Ancak kişi başına düşen 122 kilogramlık israf, ülkeyi bu alanda üst sıralara taşıyor.
Nijerya’da 2024 itibarıyla 24,8 milyon ton gıda israf edilirken, kişi başına düşen miktar 106 kilogram. Yetersiz depolama, zayıf lojistik ve sınırlı pazar erişimi en büyük nedenler arasında.
ABD’de yıllık gıda israfı 24 milyon tonu aşıyor. Kişi başına düşen miktar yaklaşık 71 kilogram. Diğer ülkelerden farklı olarak, israfın ana kaynağı yüksek tüketim alışkanlıkları.
Brezilya’da 20 milyon tonun üzerinde gıda israf edilirken kişi başına yaklaşık 95 kilogram düşüyor. Hasat, depolama ve taşıma süreçlerindeki aksaklıklar belirleyici.
Mısır’da toplam israf 18 milyon tonu aşarken, kişi başına düşen miktar yaklaşık 155 kilogram ile dikkat çekiyor. Bu oran, ülkeyi kişi başı israfta dünya liderleri arasına sokuyor.
Endonezya’da yıllık israf 15 milyon ton seviyesinde, kişi başına 52 kilogram. Verimsiz dağıtım sistemleri ve tüketici alışkanlıkları etkili.
Bangladeş’te ise 14 milyon tonu aşan israf, kişi başına 82 kilogram olarak hesaplanıyor. Soğuk zincir eksikliği önemli bir faktör.
Meksika’da yıllık yaklaşık 13,4 milyon ton gıda israf ediliyor. Kişi başına düşen miktar 102 kilogram. Dağıtım ağlarındaki verimsizlik ve tüketici davranışları öne çıkıyor.
Gübre Krizi İddialarına DMM’den sert yanıt: Her şey kontrol altında!